สารหนูในแม่น้ำสายสูงสุด
— เท่าของมาตรฐาน
—
กรมควบคุมมลพิษ ตารางที่ 12 (ข้อมูล ณ 15 ต.ค. 2569) [1]

Episode 1 ใช้ลายนิ้วมือทางธรณีเคมีของน้ำ ตะกอน และสิ่งมีชีวิต แยกว่าสารหนูมาจากเหมืองแร่หายากหรือเหมืองทอง (แร่ซัลไฟด์) ประเภทใดมีอิทธิพลมากกว่า · Episode 2 ใช้ภาพดาวเทียมและแบบจำลองการไหลของความขุ่นชี้ว่ามาจากโซนเหมืองใด
ภาพดาวเทียม Esri World Imagery (Esri, Vantor, Earthstar Geographics) ถ่าย ก.พ.–มี.ค. 2569 · เส้นแม่น้ำและเขตแดน OpenStreetMap · ค่าสารหนู คพ. รอบที่ตรวจพบสูงสุด (เท่าของมาตรฐาน 0.01 มก./ล.) · ความสูงภูมิประเทศ ALOS PALSAR RTC จาก ASF ขยายแนวตั้ง 2.5 เท่า (© NASA, Includes Material © JAXA, METI) · ภาพสำรองเมื่อไม่มี 3 มิติ: Google Earth Pro (Airbus 26 มี.ค. 2568)
เลื่อนลงเพื่อเริ่ม ↓01ข้อสรุปสำหรับประชาชน · ข้อมูลถึง
—

เลื่อนลงเพื่อดูแต่ละจุดบนแผนที่ · กดที่กล่องเพื่อไปที่จุดนั้น
สารหนูในแม่น้ำสายสูงสุด
— เท่าของมาตรฐาน
—
กรมควบคุมมลพิษ ตารางที่ 12 (ข้อมูล ณ 15 ต.ค. 2569) [1]
รอบตรวจที่สารหนูเกินมาตรฐาน
—
—
กรมควบคุมมลพิษ ตารางที่ 11–14 [1][2]
สารหนูที่อธิบายได้ด้วยเหมืองแร่หายาก (จุดแรกที่เข้าเขตไทย วันเดียวกัน)
— สาย
ส่วนที่เหลือมีลักษณะของแร่ซัลไฟด์/เหมืองทอง
การเก็บตัวอย่างพิสูจน์ลายนิ้วมือพร้อมกัน แม่น้ำกก–แม่น้ำสาย 15 มิ.ย. 2569 คณะวิจัย AI-CARE มน. (ส่วน 05) [3][4]
ตะกั่วในหอยแม่น้ำรวก ใต้สบสาย (CR6)
— มก./กก.
—
กรมประมง เก็บ 29 มิ.ย. 2569 (ข้อมูล ณ 1 ก.ย. 2569) [8]
02วิธีคิดแบบโปร่งใส · METHOD
สรุปสั้น: (1) เทียบผลตรวจกับมาตรฐาน (2) แยกว่าสารหนูมากับความขุ่นกี่เปอร์เซ็นต์ (3) หักค่าธรรมชาติแล้วใช้ทอเรียมคำนวณส่วนที่มาจากเหมืองแร่หายาก (4) ส่วนที่เหลือตรวจด้วยลายนิ้วมือของเหมืองทอง และเทียบแม่น้ำสายกับแม่น้ำกกที่เก็บพร้อมกันในวันเดียวกัน
เหมืองแต่ละประเภทปล่อยธาตุ "ติดตาม" ต่างกัน เหมืองแร่หายากแบบชะดินด้วยสารเคมี (ion-adsorption) ปล่อยทอเรียม (Th) ยูเรเนียม (U) และธาตุหายาก (Dy, Tb) ออกมาพร้อมสารหนู ส่วนเหมืองทองและแร่ซัลไฟด์ปล่อยสารหนูที่มากับแร่อาร์เซโนไพไรต์ (FeAsS) ตะกั่ว และแคดเมียม โดยไม่มีธาตุหายาก
ใช้ผลตรวจน้ำของกรมควบคุมมลพิษ 3 สถานี (SA01–SA03) ทุกรอบ เทียบมาตรฐานน้ำผิวดิน สารหนู 0.01 และตะกั่ว 0.05 มก./ล. [1][2][14]
เทียบน้ำไม่กรองกับน้ำกรอง 0.45 ไมครอนจากขวดเดียวกัน เพื่อดูว่าสารหนูมากับความขุ่นมากเพียงใด
ลบค่าของลำน้ำควบคุมที่ไม่มีเหมืองต้นน้ำ (แม่น้ำลาว แม่น้ำคำ) ที่เก็บวันเดียวกัน ได้ "สารหนูส่วนเกิน" ที่มาจากกิจกรรมมนุษย์
ทอเรียมส่วนเกิน × อัตราส่วน As/Th ของน้ำจากเหมืองแร่หายาก 4 แห่ง (0.86–1.18) ÷ สารหนูส่วนเกิน วิธีเดียวกับงานวิจัยแม่น้ำกก [4]
เทียบจุดแรกที่แม่น้ำเข้าเขตไทยของทั้งสองแม่น้ำ จากการเก็บตัวอย่างพิสูจน์ลายนิ้วมือพร้อมกัน 15 มิ.ย. 2569 โดยคณะวิจัย AI-CARE มน. แทนการเทียบค่าเฉลี่ยทั้งสาย
ลายนิ้วมือ U/Dy ในน้ำกรอง สารหนูต่อเหล็กในอนุภาค เทียบกากแร่เหมืองทอง จ.เลย [5][6] และการจับกลุ่มของธาตุในตะกอนท้องน้ำ
สัตว์น้ำ (กรมประมง) พืช (คณะวิจัย AI-CARE มน. และกรมส่งเสริมการเกษตร) และน้ำบาดาล (กรมวิทยาศาสตร์บริการ) เทียบเกณฑ์ประกาศกระทรวงสาธารณสุข [8][9][10][15]
03หลักฐาน · สารหนูและตะกั่วตามเวลาและฤดูกาล · DYNAMICS
กดจุดบนเส้นเวลาใต้แผนที่ หรือกดปุ่มเล่น เพื่อเลือกครั้งที่ตรวจ แผนที่ ตาราง และแถบแนวตั้งในกราฟจะเปลี่ยนตาม เลือกธาตุ "สารหนู" หรือ "ตะกั่ว" ได้ที่เส้นเวลาเดียวกัน · จุดที่มีขีดสีเหลืองคือรอบที่สารหนูสูงตั้งแต่ 5 เท่าขึ้นไป
—
—
ที่มา: กรมควบคุมมลพิษ แม่น้ำสาย SA01–SA03 รอบ 2–23 [1][2] · แม่น้ำกก KK01 [2][4][21][22] · คณะวิจัย AI-CARE มน. (ห้องปฏิบัติการมาตรฐาน ISO ด้วยวิธีมาตรฐาน) [3] · รอบที่ทราบเฉพาะเดือนวางไว้กลางเดือน
—
ที่มา: กรมควบคุมมลพิษ แม่น้ำสาย SA01–SA03 [1][2] · ค่าในแต่ละเดือนคือค่าสูงสุดของ 3 สถานีในรอบที่เก็บเดือนนั้น ปี 2568 เก็บเดือนละ 2 รอบ ปี 2569 เดือนละ 1 รอบ · ระดับน้ำและฝน 31 ก.ค. 2569 [18]
04หัวใจของปัญหา · ความขุ่น · SUSPENDED SEDIMENT
—
ที่มา: คณะวิจัย AI-CARE มน. วิเคราะห์โดยห้องปฏิบัติการมาตรฐาน ISO ด้วยวิธีมาตรฐาน (ICP-MS) เก็บ 10 ส.ค. 2568, 15 มิ.ย. 2569 (การเก็บตัวอย่างพิสูจน์ลายนิ้วมือพร้อมกันแม่น้ำกก–แม่น้ำสาย) และ 21 ก.ย. 2569 [3] · ส่วนที่ผ่านเยื่อ 0.45 ไมครอนอาจมีคอลลอยด์ขนาดเล็กปนอยู่ จึงเป็นค่าต่ำสุดของส่วนที่มากับตะกอน
ยิ่งฝนหนัก น้ำยิ่งขุ่น และความขุ่นคือพาหนะของสารหนู ทั้งจากหน้าดินและกองกากแร่ในพื้นที่เหมืองต้นน้ำ และจากตะกอนท้องน้ำที่ถูกน้ำหลากกวาดขึ้นมา
—
ที่มา: กรมควบคุมมลพิษ รายงานตะกอนท้องน้ำ รอบ 3–12 [11] · เกณฑ์ 10 และ 33 มก./กก. ตามที่ คพ. ใช้ในรายงาน · รอบ 12 SA02 อ่านจากช่วงค่าในแผนภาพของ คพ.
06หลักฐานอิสระ · FINGERPRINTS
จากการเก็บตัวอย่างพิสูจน์ลายนิ้วมือพร้อมกัน 15 มิ.ย. 2569 ของคณะวิจัย AI-CARE มน. น้ำกรองแม่น้ำสายมีสัดส่วนยูเรเนียมต่อดิสโพรเซียม (U/Dy) ประมาณ 1 ใกล้เคียงแม่น้ำกกซึ่งพิสูจน์แล้วว่ารับน้ำจากเหมืองแร่หายาก และต่ำกว่าลำน้ำควบคุมที่ไม่มีเหมือง (1.5–2.0) สอดคล้องกับการมีธาตุหายากส่วนเกินจากเหมืองแร่หายากในทั้งสองแม่น้ำ
ที่มา: น้ำกรอง 0.45 ไมครอน จากการเก็บตัวอย่างพิสูจน์ลายนิ้วมือพร้อมกัน 15 มิ.ย. 2569 คณะวิจัย AI-CARE มน. ห้องปฏิบัติการมาตรฐาน ISO ด้วยวิธีมาตรฐาน [3] · สอดคล้องกับรายงาน Stimson Center ว่ามีเหมืองแร่หายาก 1 แห่งที่ต้นน้ำสาย [12] · U/Dy ของน้ำเหมืองแร่หายากอ้างอิง 4 แห่งกระจายกว้าง (ราว 0.6–8) จึงใช้ U/Dy เป็นหลักฐานประกอบ ส่วนการคำนวณสัดส่วนใช้ทอเรียม
—
ค่าในน้ำ = (สารหนูในน้ำไม่กรอง − น้ำกรอง) ÷ (เหล็กในน้ำไม่กรอง − น้ำกรอง) หน่วยไมโครกรัมสารหนูต่อมิลลิกรัมเหล็ก · ที่มา: คณะวิจัย AI-CARE มน. ห้องปฏิบัติการมาตรฐาน ISO ด้วยวิธีมาตรฐาน (วันที่เก็บระบุในแต่ละแถว) [3] · กากแร่ภูทับฟ้า จ.เลย [5] · ยังไม่ได้ตรวจวัดตัวอย่างจากเหมืองทองในเมียนมาโดยตรง จึงเทียบเคียงกับเหมืองทองในประเทศไทย · เหล็กออกไซด์ดูดซับสารหนูได้จากทุกแหล่ง ค่านี้จึงเป็นหลักฐานสนับสนุน
ตะกอนท้องน้ำแม่น้ำสาย 27 ตัวอย่าง (คพ. รอบ 3–11, พ.ค. 2568 – พ.ค. 2569): สารหนูขึ้นลงตามตะกั่วและแคดเมียม (กลุ่มแร่ซัลไฟด์) แต่แทบไม่สัมพันธ์กับโครเมียม นิกเกิล ทองแดง สังกะสี และแมงกานีส ซึ่งขึ้นลงตามความละเอียดของดินตามธรรมชาติ แปลว่าสารหนูในตะกอนมาจากแหล่งแร่เฉพาะ ไม่ใช่ดินทั่วไป
สหสัมพันธ์สเปียร์แมน (ρ) จากตะกอน SA01–SA03 รอบ 3–11 จำนวน ตัวอย่าง ค่าต่ำกว่าขีดตรวจวัดใช้ครึ่งหนึ่งของขีด · ที่มา: กรมควบคุมมลพิษ [11] · แคดเมียมส่วนใหญ่ต่ำกว่าขีดตรวจวัด ค่าความสัมพันธ์กับแคดเมียมจึงควรอ่านอย่างระมัดระวัง
มีบันทึกส่งออกโซเดียมไซยาไนด์ (ใช้ชะทอง) ผ่านด่านแม่สายไปเมียนมาในปี 2560–2565 และนำเข้าสินแร่ตะกั่วจากเมียนมาตั้งแต่ปี 2566 สอดคล้องกับรายงานภาคสนามว่ามีเหมืองทองอย่างน้อย 9 แห่งริมแม่น้ำสาย
ที่มา: กรมศุลกากร ด่านแม่สาย (ข้อมูล ณ 7 และ 9 ต.ค. 2569) [16] · Stimson Center [12] · Shan Human Rights Foundation [17] · ข้อมูลศุลกากรเป็นระดับด่าน ไม่ได้ระบุว่าเหมืองอยู่ในลุ่มน้ำสาย · ปี 2569 นับถึง ส.ค.
07เหตุการณ์ · 28 เท่าของมาตรฐาน
—
ที่มา: กรมควบคุมมลพิษ รอบ 19–23 [1][21] · ระดับน้ำ 31 ก.ค. 2569 กรุงเทพธุรกิจ [18] · คณะวิจัย AI-CARE มน. 21 ก.ย. 2569 [3] · รอบ 21 และ 23 ทราบเฉพาะเดือน จึงไม่ทราบว่ารอบ 21 เก็บก่อนหรือหลังน้ำหลาก
08ผลกระทบและการสะสมในปลาและพืชผัก · BIOTA
เกณฑ์: ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 414 [15] · ผลตรวจสัตว์น้ำของกรมประมงเป็นค่าในเนื้อสัตว์น้ำ ไม่มีผลตรวจเครื่องในปลา [8] · สารหนูที่ตรวจเป็นสารหนูทั้งหมด แต่เกณฑ์กำหนดเป็นสารหนูอนินทรีย์ ค่าที่สูงกว่าเกณฑ์จึงต้องตรวจแยกชนิดก่อนสรุปว่าเกิน
—
ที่มา: กรมประมง ตารางผลตรวจโลหะหนักในสัตว์น้ำรายตัวอย่าง (ข้อมูล ณ 1 ก.ย. 2569) จุด CR5 สะพานโยนก (แม่น้ำกก) CR6 บ้านป่าแดง ต.เกาะช้าง (แม่น้ำรวก ใต้จุดบรรจบแม่น้ำสาย) CR7 บ้านสบรวก [8] · เกณฑ์ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 414 [15] · ค่าที่ตรวจไม่พบแสดงที่ 0 · ผลตรวจเป็นสารหนูทั้งหมด แต่เกณฑ์เป็นสารหนูอนินทรีย์ และประกาศไม่มีเกณฑ์ตะกั่วเฉพาะหอยสองฝา จึงแสดงเกณฑ์ปลา 0.3 และอาหารอื่น 1.0 มก./กก.
ผักเป็ดที่ขึ้นริมแม่น้ำสายช่วงชายแดน (เก็บ 10 ส.ค. 2568) มีตะกั่ว 1.66 มก./กก. สูงกว่าเกณฑ์ผักใบ 0.3 มก./กก. ราว 5.5 เท่า ข้าวบางแปลง (เก็บ ต.ค.–ธ.ค. 2568) มีสารหนูทั้งหมดใกล้หรือเกิน 0.2 มก./กก. ซึ่งเกณฑ์กำหนดเป็นสารหนูอนินทรีย์ จึงต้องตรวจแยกชนิดสารหนูก่อนสรุป
ไม่แสดงชื่อเกษตรกร
—
ที่มา: กรมวิทยาศาสตร์บริการ รายงานผลการทดสอบน้ำประปาและน้ำดิบ อ.เมืองเชียงราย–อ.แม่สาย เก็บ 3–6 ส.ค. 2569 [10] · ค่า "ไม่พบ" แสดงที่ 0
09ทางแก้ · ACTION
การตรวจเดือนละครั้งอาจไม่พอ · สารหนู 28 เท่าเกิดเป็นช่วงสั้นหลังน้ำหลาก (ส่วน 07) และมากับตะกอนแขวนลอยเป็นหลัก (ส่วน 04) จึงควรมีเซ็นเซอร์เฝ้าระวังความขุ่นและสารหนูแบบเรียลไทม์
กรมควบคุมโรคแนะนำประชาชน 5 ตำบลใน อ.แม่สาย งดจับสัตว์น้ำจากแม่น้ำสาย และงดใช้น้ำแม่น้ำสายดื่มหรือทำน้ำแข็ง (8 ต.ค. 2569) [13]
ใช้น้ำประปาที่ผ่านการบำบัดและผ่านเกณฑ์สารหนู ดูผลน้ำประปารายหมู่บ้าน
วัดความขุ่นและสารหนูต่อเนื่องในแม่น้ำสาย และเก็บน้ำส่งแล็บภายใน 1–7 วันหลังระดับน้ำแม่สายขึ้นสูง เพราะพีกสารหนูเกิดเป็นช่วงสั้น
น้ำบาดาลและประปาหมู่บ้านใน ต.ศรีเมืองชุม เกาะช้าง และแม่สาย โดยเฉพาะระบบกรองที่ยังเอาสารหนูออกไม่พอ
ตรวจหอยต่อเนื่องพร้อมแยกสารหนูอนินทรีย์ และตรวจสารหนูในปัสสาวะของกลุ่มที่ใช้น้ำบาดาลหรือบริโภคหอย (ยังไม่พบรายงานเผยแพร่)
ใช้ภาพดาวเทียมและแบบจำลองการไหลของความขุ่น ชี้ว่าความขุ่นและสารหนูมาจากโซนเหมืองใดต้นน้ำ
10เกี่ยวกับโครงการ · ABOUT
งานวิจัยนี้ได้รับการสนับสนุนทุนจากมหาวิทยาลัยนเรศวร ภายใต้ทุนสนับสนุนกลุ่มวิจัยและนวัตกรรมแนวหน้า (Frontier Research and Innovation Clusters) จากงบประมาณรายได้มหาวิทยาลัย ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2569 ผ่านกลุ่มวิจัยนวัตกรรมปัญญาประดิษฐ์เพื่อการเฝ้าระวังและปกป้องสิ่งแวดล้อมร่วมกับประชาชน (AI-CARE Research Cluster)
คณะทีมวิจัย
| รองศาสตราจารย์ ดร.ธนพล เพ็ญรัตน์ | คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร |
| อาจารย์ศรัณย์พร เกิดเกาะ | สาขาการจัดการธุรกิจระหว่างประเทศ วิทยาลัยนานาชาติ มหาวิทยาลัยนเรศวร |
| รองศาสตราจารย์ ดร.ภก.มนุพัศ โลหิตนาวี | คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร |
| ดร.ยุทธพงษ์ ทองพบ | อาจารย์ประจำภาควิชากายวิภาคศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์การแพทย์ และผู้ช่วยอธิการบดีฝ่ายพัฒนางานวิจัยและนวัตกรรม มหาวิทยาลัยนเรศวร |
| นางสาววรากร มณีชูเกตุ | นักวิจัยคณะวิศวกรรมศาสตร์ สาขาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยนเรศวร |
| นายนิธิพัฒน์ อินปาต๊ะ | นักวิจัยคณะวิศวกรรมศาสตร์ สาขาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยนเรศวร |
กิตติกรรมประกาศ
คณะทีมวิจัยขอขอบคุณสำหรับข้อมูลพื้นที่ การประสานงาน และการสนับสนุนการแก้ไขปัญหาเพื่อประโยชน์สาธารณะ ได้แก่:
| อาจารย์ ดร.สืบสกุล กิจนุกร | มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง |
| สมาคมแม่น้ำเพื่อชีวิต | เครือข่ายประมงและชุมชนริมน้ำ |
| นายชูชีพ พงษ์ไชย | ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย |
| นายประเสริฐ จิตต์พลีชีพ | รองผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย |
| คณะอนุกรรมาธิการมลพิษทางน้ำข้ามพรมแดน | สภาผู้แทนราษฎร |
ติดต่อ pomphenrat@gmail.com, saranpornk@nu.ac.th

Σรายการคำนวณทั้งหมด · WORKINGS
หน้านี้แสดงข้อมูลเข้า สูตร และค่ากลางทุกขั้น เพื่อให้ตรวจสอบและทำซ้ำได้ หน่วยน้ำเป็นไมโครกรัม/ลิตร (µg/L) เว้นแต่ระบุ
≡เอกสารอ้างอิงและแหล่งข้อมูล · REFERENCES
หมายเลขตรงกับตัวเลขในวงเล็บเหลี่ยมบนหน้าหลัก ข้อมูลภาคสนามของหน่วยงานรัฐที่ได้รับเป็นเอกสาร (ไม่มีลิงก์สาธารณะ) ระบุชื่อเอกสารและวันที่ข้อมูล